World Power PlantsWorld Power Plants
भारत

बिजली संयंत्रों में भारत

1,805 कुल संयंत्र · 513.9 GW · Asia

कुल संयंत्र
1,805
कुल क्षमता
513.9 गिगावाट
नवीकरणीय ऊर्जा
17.1%

85.8 GW नवीकरणीय स्रोतों से

ईंधन वितरण
Coal
2.4%(44)
Nuclear
0.1%(2)
Gas
0.1%(2)
Solar
0.1%(2)

क्षमता के अनुसार ऊर्जा स्रोत

Coal
328.4 गिगावाट341
Gas
62.5 गिगावाट109
Hydro
52.6 गिगावाट261
Solar
33.2 गिगावाट875
Nuclear
26.1 गिगावाट24

भारत की ऊर्जा उत्पादन और ऊर्जा क्षेत्र

भारत, जो कि एक विकासशील देश है, अपनी ऊर्जा आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए विविध स्रोतों का उपयोग करता है। भारत की ऊर्जा उत्पादन क्षमता में नवीकरणीय ऊर्जा, कोयला, प्राकृतिक गैस, जल विद्युत, और परमाणु ऊर्जा शामिल हैं। देश का कुल स्थापित बिजली उत्पादन क्षमता 2023 में लगभग 400 गीगावाट (GW) तक पहुंच गई है। इसमें सबसे बड़ा हिस्सा कोयला आधारित ऊर्जा का है, जो कि लगभग 54 प्रतिशत है।

कोयले की प्रचुरता के कारण, भारत का प्राथमिक ऊर्जा स्रोत कोयला बना हुआ है। कोयला आधारित बिजली संयंत्रों की स्थापना देश के अलग-अलग हिस्सों में की गई है, जो कि उद्योगों और घरेलू उपयोग के लिए बिजली प्रदान करते हैं। हालाँकि, कोयले के उपयोग से वायु प्रदूषण और जलवायु परिवर्तन की चिंताएँ भी बढ़ी हैं, जिसके कारण सरकार ने नवीकरणीय ऊर्जा के स्रोतों को बढ़ावा देने की दिशा में कदम उठाए हैं।

भारत ने जलवायु परिवर्तन से निपटने और स्वच्छ ऊर्जा के लिए अपनी प्रतिबद्धता को दर्शाते हुए नवीकरणीय ऊर्जा स्रोतों को तेजी से विकसित किया है। सौर ऊर्जा, पवन ऊर्जा, और बायोमास इसके प्रमुख नवीकरणीय स्रोत हैं। भारत की सौर ऊर्जा क्षमता में 2023 तक लगभग 60 गीगावाट (GW) तक पहुंच गई है, और सरकार ने 2030 तक इसे 300 गीगावाट तक बढ़ाने का लक्ष्य रखा है। इसी तरह, पवन ऊर्जा का उत्पादन भी बढ़ता जा रहा है, जिसमें भारत दुनिया का चौथा सबसे बड़ा पवन ऊर्जा उत्पादक है।

जल विद्युत भी भारत की ऊर्जा उत्पादन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाती है, जिसमें हिमालयी राज्यों में कई बड़े जल विद्युत परियोजनाएँ शामिल हैं। इन परियोजनाओं का उपयोग न केवल बिजली उत्पादन के लिए किया जाता है, बल्कि बाढ़ नियंत्रण और सिंचाई में भी मदद करता है। भारत में जल विद्युत का कुल उत्पादन क्षमता लगभग 50 गीगावाट है।

परमाणु ऊर्जा क्षेत्र भी भारत के ऊर्जा मिश्रण का एक महत्वपूर्ण हिस्सा है। भारत ने स्वदेशी तकनीक का उपयोग करते हुए कई परमाणु ऊर्जा संयंत्र स्थापित किए हैं, जो कि देश की ऊर्जा सुरक्षा को बढ़ावा देते हैं। वर्तमान में भारत में 20 से अधिक सक्रिय परमाणु ऊर्जा संयंत्र हैं, जिनकी कुल उत्पादन क्षमता लगभग 7 गीगावाट है।

भारत के ऊर्जा क्षेत्र में सुधार के लिए कई नीतियाँ और कार्यक्रम लागू किए गए हैं। 'राष्ट्रीय ऊर्जा नीति' और 'नवीकरणीय ऊर्जा विकास कार्यक्रम' जैसी योजनाएँ ऊर्जा उत्पादन में सुधार और नवीकरणीय ऊर्जा स्रोतों के विकास को प्रोत्साहित करती हैं। इसके अलावा, भारत सरकार ने ऊर्जा दक्षता को बढ़ावा देने के लिए 'ब्यूरो ऑफ एनर्जी एफिशिएंसी' (BEE) की स्थापना की है।

इस प्रकार, भारत का ऊर्जा क्षेत्र तेजी से विकसित हो रहा है और इसके लिए कई चुनौतियाँ और अवसर हैं। ऊर्जा की बढ़ती मांग और पर्यावरणीय चिंताओं के साथ, भारत को अपनी ऊर्जा सुरक्षा और स्थिरता को सुनिश्चित करने के लिए सतत विकास की दिशा में आगे बढ़ना होगा।

बिजली संयंत्र

संयंत्र का नामप्रकारक्षमतावर्ष
जैतापुर परमाणु ऊर्जा परियोजनाNuclear9,900 मेगावाट2010
Vindhyachal Thermal Power StationGas4,760 मेगावाट1991
विंध्_चल एसटीपीएसCoal4,760 मेगावाट2002
MUNDRA TPPCoal4,620 मेगावाट2010
Mundra Thermal PowerplantCoal4,620 मेगावाट2012
Mundra Thermal Power StationGas4,620 मेगावाट2012
Coastal Gujarat Power LtdCoal4,000 मेगावाट2012
MUNDRA UMPPCoal4,000 मेगावाट2012
Sasan Ultra Mega Power ProjectCoal3,960 मेगावाट2013
SASAN UMPPCoal3,960 मेगावाट2013
Neyveli Thermal Power plantCoal3,390 मेगावाट2015
TIRORA TPPCoal3,300 मेगावाट2013
Talcher Super Thermal Power StationCoal3,000 मेगावाट1995
Rihand Thermal Power StationCoal3,000 मेगावाट2000
Talcher सुपर थर्मल पावरस्टेशनCoal3,000 मेगावाट2000
तालचर एसटीपीएसCoal3,000 मेगावाट2001
रिहंदCoal3,000 मेगावाट2002
Sipat Thermal Power PlantCoal2,980 मेगावाट2013
SIPAT STPSCoal2,980 मेगावाट2010
चंद्रपुर सुपर थर्मल पावर स्टेशनCoal2,920 मेगावाट2008
CHANDRAPUR_CoalCoal2,920 मेगावाट1999
सूरतगढ़ थर्मल पावर प्लांट श्रीगंगानगर ,राजस्थानCoal2,820 मेगावाट1999
सूरतगढ़ सुपर थर्मल पावर प्लांटCoal2,820 मेगावाट1999
NTPC DadriCoal2,654 मेगावाट1991
Dadri PowerplantCoal2,637 मेगावाट2013
ANPARACoal2,630 मेगावाट2000
अनपरा थर्मल पावर स्टेशनCoal2,630 मेगावाट2009
कोरबा एसटीपीएसCoal2,600 मेगावाट1991
Korba Super Thermal Power PlantCoal2,600 मेगावाट1999
NTPC RamagundamCoal2,600 मेगावाट1999
आर_गुंडेम एसटीपीएसCoal2,600 मेगावाट1990
श्री सिंगाजी MALWA TPPCoal2,520 मेगावाट2016
कोराडी थर्मल पावर स्टेशनCoal2,400 मेगावाट2000
KUDGICoal2,400 मेगावाट2017
KORADICoal2,400 मेगावाट2009
TAMNAR TPPCoal2,400 मेगावाट2014
Mejia Thermal Power StationCoal2,340 मेगावाट2010
Kahalgaon Super Thermal Power StationCoal2,340 मेगावाट1991
काहालगाँवCoal2,340 मेगावाट2003
छाबरा सुपरक्रिटिकल थर्मल पावर प्लांटCoal2,320 मेगावाट2014
छाबरा TPSCoal2,320 मेगावाट2015
MOUDA STPSCoal2,320 मेगावाट2014
वाणकबोरी थर्मल पावर स्टेशनCoal2,270 मेगावाट1982
भादला सौर पार्कSolar2,245 मेगावाट2018
फरक्का एसटीपीएसCoal2,100 मेगावाट1995
फरक्का सुपर थर्मल पावर स्टेशनCoal2,100 मेगावाट1986
पावागड़ा सोलर पार्कSolar2,050 मेगावाट2018
Simhadri Super Thermal Power PlantCoal2,000 मेगावाट2002
सिंगरौली एसटीपीएसCoal2,000 मेगावाट1984
कुंदनकुलमNuclear2,000 मेगावाट2015

1,805 में से 50 संयंत्र दिखाए जा रहे हैं